Over deze catalogus

In dit hoofdstuk laten we zien hoe we met behulp van use cases de vertaalslag maken van brede beleidsdoelen naar concreet uitvoerbare opgaven. De use cases vormen daarbij een gestructureerde manier om actuele vraagstukken van stakeholders inzichtelijk te maken en te verbinden met de praktische stappen die nodig zijn om beleid werkelijk te realiseren. Aan de hand van voorbeelden tonen we hoe een maatschappelijk vraagstuk wordt ontleed: van waarom (het beleidsdoel of probleem), via wat er nodig is (benodigde functionaliteiten, data en analyses), tot hoe dit in de praktijk kan worden uitgevoerd. Zo ontstaat een helder en reproduceerbaar proces dat helpt om keuzes te onderbouwen. In deze use cases catalogus en onder de visie van DMI “slimme en duurzame verstedelijking en mobiliteit vernieuwing” richten we ons specifiek op use cases die meerdere domeinen raken, maar waarin het energiedomein centraal staat. Veel van de actuele vraagstukken bevinden zich immers op het snijvlak van energie, mobiliteit en ruimtelijke ontwikkeling. Daarbij besteden we nadrukkelijk aandacht aan de belangrijke factoren die een rol spelen in besluitvorming binnen de energiesector, zoals netcongestie, lange wachttijden voor nieuwe aansluitingen, schaarse ruimte voor netverzwaring en het grote potentieel van flexibiliteit in vraag en aanbod. Door deze use cases te structureren en te concretiseren laten we zien hoe beleidsdoelen kunnen worden vertaald naar uitvoerbare oplossingen—welke stappen nodig zijn, welke data en analyses dit vereisen, en hoe slimme inzet van flexibiliteit aanzienlijke investeringskosten kan vermijden. Daarmee ontstaat een helder en toepasbaar kader voor het ontwikkelen, prioriteren en uitvoeren van effectief energiebeleid, samenwerking te vinden en oplossingen te ontwikkelen die aansluiten bij de complexe werkelijkheid van energie-, mobiliteits- en ruimtelijke uitdagingen. De use cases binnen het energiedomein zijn gegroepeerd rond vijf samenhangende thema’s: Flexibiliteit in verbruik bij congestie op het elektriciteitsnetwerk Uitstootvermindering door elektrificatie van het wegverkeer Energy hubs Koppeling tussen energie en ruimtelijke ontwikkeling Warmte en koude

In dit hoofdstuk laten we zien hoe we met behulp van use cases de vertaalslag maken van brede beleidsdoelen naar concreet uitvoerbare opgaven. De use cases vormen daarbij een gestructureerde manier om actuele vraagstukken van stakeholders inzichtelijk te maken en te verbinden met de praktische stappen die nodig zijn om beleid werkelijk te realiseren. Aan de hand van voorbeelden tonen we hoe een maatschappelijk vraagstuk wordt ontleed: van waarom (het beleidsdoel of probleem), via wat er nodig is (benodigde functionaliteiten, data en analyses), tot hoe dit in de praktijk kan worden uitgevoerd. Zo ontstaat een helder en reproduceerbaar proces dat helpt om keuzes te onderbouwen. In deze use cases catalogus en onder de visie van DMI “slimme en duurzame verstedelijking en mobiliteit vernieuwing” richten we ons specifiek op use cases die meerdere domeinen raken, maar waarin het mobiliteitsdomein centraal staat. Veel van de actuele vraagstukken bevinden zich immers op het snijvlak van mobiliteit, ruimtelijke ontwikkeling en klimaat. Door deze use cases te structureren en te concretiseren laten we zien hoe beleidsdoelen kunnen worden vertaald naar uitvoerbare oplossingen—welke stappen nodig zijn, welke data en analyses dit vereisen, en hoe slimme inzet van flexibiliteit aanzienlijke investeringskosten kan vermijden. Daarmee ontstaat een helder en toepasbaar kader voor het ontwikkelen, prioriteren en uitvoeren van effectief energiebeleid, samenwerking te vinden en oplossingen te ontwikkelen die aansluiten bij de complexe werkelijkheid van mobiliteits-, ruimtelijke- en klimaatuitdagingen. Hierbij zien we dat het steeds drukker en voller in de steden wordt, met mensen, verkeer, woningen, kantoren en voorzieningen. Dat geeft uitdagingen voor de leefbaarheid en de mobiliteit. In de landelijke gebieden spelen andere uitdagingen. Het vervoersaanbod krimpt, haltes verdwijnen. De bereikbaarheid van voorzieningen en de betaalbaarheid van vervoer staan hierdoor onder druk. Tegelijkertijd worden er diverse nieuwe oplossingen en concepten geïntroduceerd die hiervoor helpend kunnen zijn, zoals hubs, deelvervoer, automatisch rijden en autoluwe woonwijken. Gegeven deze uitdagingen, zien we vier relevante thema’s waaronder de diverse use cases voor het mobiliteitsdomein kunnen worden gegroepeerd. Deze thema’s zijn: De verdichte stad Bereikbaarheid voor iedereen en overal Duurzame en nieuwe reisalternatieven Slimme stadslogistiek Elk van deze thema’s zal in de volgende secties worden besproken.

Een circulaire economie gaat zorgvuldig om met grondstoffen, materialen en producten. De druk op het klimaat wordt verminderd door minder nieuwe grondstoffen te gebruiken, producten en onderdelen langer in gebruik te houden en materialen zo veel mogelijk te hergebruiken. Daarnaast verbeteren ook de levenszekerheid, economische weerbaarheid en lokale bedrijvigheid binnen gemeentes. De landelijke aanpak (het Nationaal Programma Circulaire Economie, NCPE) onderscheidt hiervoor vier samenhangende strategieën: grondstoffengebruik verminderen, primaire grondstoffen vervangen door duurzamere alternatieven, de levensduur van producten verlengen en materialen na gebruik hoogwaardig verwerken. Gemeenten kunnen binnen deze strategieën verschillende rollen vervullen. Zij kunnen circulariteit verwerken in beleid, planning en bijvoorbeeld vergunningen, maar ook zelf het goede voorbeeld geven via inkoop, vastgoed en beheer van de openbare ruimte. Daarnaast kunnen gemeenten lokale en regionale samenwerking stimuleren, bijvoorbeeld door inwoners, bedrijven, onderwijsinstellingen, woningcorporaties, maatschappelijke organisaties en afval- en recyclingpartijen bij elkaar te brengen. Niet iedere oplossing hoeft volledig door een gemeente te worden uitgevoerd. Juist samenwerking maakt het mogelijk om kennis, data, infrastructuur en investeringen te bundelen en oplossingen op lokale, provinciale of regionale schaal toe te passen. De vier use cases in dit hoofdstuk volgen verschillende stappen in de product- en materiaalketen. Verminderen richt zich op het voorkomen van onnodig gebruik en afval. Vervangen ondersteunt de keuze voor materialen en producten met een lagere milieu-impact en minder afhankelijkheid van schaarse grondstoffen. Verlengen richt zich op hergebruik, reparatie, opknappen, remanufacturing en het toepassen van producten of onderdelen in een nieuwe functie. Verwerken richt zich ten slotte op goede inzameling, sortering en hoogwaardige recycling wanneer een product of materiaal niet langer kan worden hergebruikt. Strategieën hoger in de keten verdienen daarbij meestal de voorkeur, omdat voorkomen, delen, hergebruiken en repareren doorgaans meer product- en materiaalwaarde behouden dan verwerking nadat iets afval is geworden. De use cases bieden gemeenten inspiratie en praktische handvatten om te bepalen waar de grootste kansen liggen, welke partijen nodig zijn en welke data en analyses besluitvorming kunnen ondersteunen. De voorbeelden kunnen worden aangepast aan de lokale situatie en kunnen afzonderlijk of in samenhang worden ingezet. Circulariteit staat daarbij niet op zichzelf, maar raakt aan bredere opgaven rond duurzaamheid in het gemeentelijke domein. De use cases laten zien hoe circulaire oplossingen kunnen bijdragen aan meerdere maatschappelijke doelen tegelijk. De use cases binnen het circulariteitsdomein zijn gegroepeerd rond vier samenhangende thema’s: Verminderen Vervangen Verlengen van de levensduur Recyclen

In dit hoofdstuk laten we zien hoe we met behulp van use cases de vertaalslag maken van brede beleidsdoelen naar concreet uitvoerbare opgaven. De use cases vormen daarbij een gestructureerde manier om actuele vraagstukken van stakeholders inzichtelijk te maken en te verbinden met de praktische stappen die nodig zijn om beleid werkelijk te realiseren. Aan de hand van voorbeelden tonen we hoe een maatschappelijk vraagstuk wordt ontleed: van waarom (het beleidsdoel of probleem), via wat er nodig is (benodigde functionaliteiten, data en analyses), tot hoe dit in de praktijk kan worden uitgevoerd. Zo ontstaat een helder en reproduceerbaar proces dat helpt om keuzes te onderbouwen. In deze use cases catalogus, en binnen de visie van DMI “slimme en duurzame verstedelijking en mobiliteit vernieuwing”, richten we ons specifiek op use cases die meerdere domeinen raken en waarin klimaatadaptatie centraal staat. Veel van de actuele vraagstukken bevinden zich op het snijvlak van duurzaamheid, klimaat, leefbaarheid, biodiversiteit en ruimtelijke ontwikkeling. Daarbij besteden we nadrukkelijk aandacht aan de belangrijke factoren die een rol spelen in besluitvorming binnen klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving. Denk hierbij aan: klimaatrisico’s rond hitte, wateroverlast, droogte en overstromingen; de effecten op zowel infrastructuur als gezondheid, leefbaarheid en sociale kwetsbaarheid; en de ruimtelijke, economische en bestuurlijke afwegingen die nodig zijn om steden en regio’s veerkrachtig in te richten. Door deze use cases te structureren en te concretiseren laten we zien hoe beleidsdoelen kunnen worden vertaald naar uitvoerbare oplossingen—welke stappen nodig zijn, welke data en analyses dit vereisen, en hoe slimme inzet van flexibiliteit aanzienlijke investeringskosten kan vermijden. Daarmee ontstaat een helder en toepasbaar kader voor het ontwikkelen, prioriteren en uitvoeren van effectief klimaatadaptatie beleid, en ook samenwerking te vinden en oplossingen te ontwikkelen die aansluiten bij de complexe werkelijkheid van klimaatadaptatie uitdagingen in de gebouwde omgeving. De use cases binnen het klimaatadaptatiedomein zijn gegroepeerd rond drie samenhangende thema’s: Grip op de effecten van klimaatrisico’s op assets en systemen Prioritering en afweging van infrastructuur, mobiliteit en publieke ruimte Nature-based Solutions Elk van deze thema’s wordt in de volgende paragrafen toegelicht en uitgewerkt aan de hand van verschillende sub-use-cases. Deze thema’s richten zich respectievelijk op het inzichtelijk maken van klimaatrisico’s, het prioriteren van adaptatiemaatregelen en het doelgericht inzetten van natuurlijke oplossingen.

Gezonde en inclusieve buurten vormen de basis voor brede welvaart en een goede kwaliteit van leven. De inrichting van de leefomgeving heeft grote invloed op hoe mensen elkaar ontmoeten, bewegen, gezond blijven en toegang hebben tot voorzieningen. Door te investeren in sociale cohesie en buurtverbondenheid, een beweegvriendelijke leefomgeving, gezondheidsgelijkheid en de nabijheid en kwaliteit van voorzieningen kunnen buurten worden ontwikkeld waarin iedereen kan deelnemen aan de samenleving en gezond kan leven. Deze thema’s versterken elkaar: een aantrekkelijke en toegankelijke leefomgeving bevordert ontmoeting en beweging, terwijl een goede spreiding van voorzieningen en gerichte aandacht voor kwetsbare groepen bijdragen aan gelijke kansen op gezondheid en welzijn. Samen bieden zij belangrijke aanknopingspunten voor ruimtelijke, sociale en beleidsmatige interventies op wijk- en buurtniveau. Gegeven deze uitdagingen, zien we vier relevante thema’s waaronder de diverse use cases voor het gezondheid en welzijn domein kunnen worden gegroepeerd. Deze thema’s zijn: Sociale cohesie en buurtverbondenheid Beweegvriendelijke leefomgeving Gezondheidsgelijkheid Nabijheid en kwaliteit van voorzieningen Participatie en zelforganiserend vermogen

In dit hoofdstuk laten we zien hoe we met behulp van use cases de vertaalslag maken van brede beleidsdoelen naar concreet uitvoerbare opgaven. De use cases vormen daarbij een gestructureerde manier om actuele vraagstukken van stakeholders inzichtelijk te maken en te verbinden met de praktische stappen die nodig zijn om beleid daadwerkelijk te realiseren. Aan de hand van voorbeelden tonen we hoe een maatschappelijk vraagstuk wordt ontleed: van waarom (het beleidsdoel of probleem), via wat er nodig is (benodigde functionaliteiten, data en analyses), tot hoe dit in de praktijk kan worden uitgevoerd. Zo ontstaat een helder en reproduceerbaar proces dat helpt om keuzes te onderbouwen. In deze use cases catalogus en onder de visie van DMI “slimme en duurzame verstedelijking en mobiliteitsvernieuwing” richten we ons specifiek op use cases die meerdere domeinen raken, maar waarin het veiligheidsdomein centraal staat. Veel van de actuele vraagstukken bevinden zich immers op het snijvlak van veiligheid, mobiliteit en ruimtelijke ontwikkeling. Daarbij besteden we nadrukkelijk aandacht aan de belangrijke factoren die een rol spelen in besluitvorming binnen het veiligheidsdomein, zoals risicobeheersing, incidentpreventie, crisisrespons, sociale veiligheid en het effectief benutten van data voor vroegsignalering en situational awareness. Door deze use cases te structureren en te concretiseren laten we zien hoe beleidsdoelen kunnen worden vertaald naar uitvoerbare oplossingen—welke stappen nodig zijn, welke data en analyses dit vereisen, en hoe een integrale en datagedreven aanpak kan bijdragen aan het vergroten van veiligheid en weerbaarheid. Daarmee ontstaat een helder en toepasbaar kader voor het ontwikkelen, prioriteren en uitvoeren van effectief veiligheidsbeleid, het versterken van samenwerking tussen stakeholders, en het ontwikkelen van oplossingen die aansluiten bij de complexe werkelijkheid van veiligheids-, mobiliteits- en ruimtelijke vraagstukken. De use cases binnen het veiligheidsdomein zijn gegroepeerd rond drie samenhangende thema’s: Nieuwe mobiliteitsvormen Datagedreven verkeersveiligheid Oversteekgedrag van voetgangers in multifunctionele stedelijke gebieden Elk van deze thema’s wordt in de volgende paragrafen toegelicht en uitgewerkt aan de hand van verschillende sub-use-cases. De thema’s behandelen achtereenvolgens de veilige integratie van nieuwe vervoersvormen, het datagedreven identificeren en voorspellen van verkeersveiligheidsrisico’s en het veilig en inclusief vormgeven van voetgangersoversteken.

Regio’s. Natuurlijke systemen ondersteunen biodiversiteit, klimaatbestendigheid, gezondheid en een aantrekkelijke woon- en werkomgeving. Tegelijkertijd staan ze onder druk door ruimtelijke ontwikkeling, klimaatverandering, vervuiling en intensief gebruik van ruimte en grondstoffen. Gemeenten staan daardoor voor de opgave om natuur en milieu integraal mee te nemen in ruimtelijke en maatschappelijke keuzes. De ambities binnen dit domein richten zich op het beschermen en herstellen van natuurlijke systemen en het verminderen van milieudruk. Daarbij gaat het om betere kwaliteit van bodem, water en lucht, sterkere ecologische verbindingen en meer ruimte voor natuur en water. In stedelijke gebieden vraagt dit om slimme keuzes die meerdere doelen combineren, zoals groen dat tegelijk bijdraagt aan biodiversiteit, verkoeling, wateropvang, gezondheid en recreatie. Gemeenten kunnen hieraan bijdragen als beleidsmaker, ruimtelijk planner, beheerder van de openbare ruimte, opdrachtgever en facilitator van samenwerking. Veel maatregelen vragen echter om een gezamenlijke aanpak met regionale partners, bedrijven, kennisinstellingen, natuurorganisaties en inwoners. Door deze partijen vroeg te betrekken, sluiten oplossingen beter aan op lokale omstandigheden en kunnen investeringen en verantwoordelijkheden worden gedeeld. De drie use cases in dit hoofdstuk laten zien hoe data, monitoring, ruimtelijke analyses en samenwerking gemeenten en andere stakeholders kunnen ondersteunen. Ze behandelen stedelijke groen-blauwe netwerken, de relatie tussen natuur en landbouw en het slimmer benutten van water, energie en materiaalstromen. De sub-use cases bieden inspiratie en praktische handvatten om kansen te identificeren, maatregelen te vergelijken, samenwerking te organiseren en effecten over langere tijd te volgen. De use cases binnen het domein Milieu, Natuur & Ecologie zijn gegroepeerd rond drie samenhangende thema’s: Groen in de stad Natuur en landbouw Water en andere natuurlijke hulpbronnen Elk van deze thema’s wordt in de volgende paragrafen toegelicht en uitgewerkt aan de hand van verschillende sub-use-cases.